{"id":5318,"date":"2025-06-28T08:44:23","date_gmt":"2025-06-28T06:44:23","guid":{"rendered":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318"},"modified":"2025-08-06T19:28:17","modified_gmt":"2025-08-06T17:28:17","slug":"mural-wola-fabr","status":"publish","type":"page","link":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318","title":{"rendered":"Mural Wola Fabr."},"content":{"rendered":"<!-- wp:themify-builder\/canvas \/-->","protected":false},"excerpt":{"rendered":"","protected":false},"author":1,"featured_media":5397,"parent":0,"menu_order":0,"comment_status":"closed","ping_status":"closed","template":"","meta":{"_acf_changed":false,"_monsterinsights_skip_tracking":false,"footnotes":""},"class_list":["post-5318","page","type-page","status-publish","has-post-thumbnail","hentry","has-post-title","has-post-date","has-post-category","has-post-tag","has-post-comment","has-post-author",""],"acf":[],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v28.2 - https:\/\/yoast.com\/product\/yoast-seo-wordpress\/ -->\n<title>Mural Wola Fabr. | Muzeum Fabryki Norblina<\/title>\n<meta name=\"description\" content=\"Mural \u201eWola Fabr.\u201d to ho\u0142d dla historii przemys\u0142owej Woli i jej pracownik\u00f3w. Zobacz symbole dawnych zak\u0142ad\u00f3w na mapie dzielnicy.\" \/>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Mural Wola Fabr\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Mural \u201eWola Fabr.\u201d to ho\u0142d dla historii przemys\u0142owej Woli i jej pracownik\u00f3w. Zobacz symbole dawnych zak\u0142ad\u00f3w na mapie dzielnicy.\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318\" \/>\n<meta property=\"og:site_name\" content=\"Muzeum Fabryki Norblina\" \/>\n<meta property=\"article:publisher\" content=\"https:\/\/www.facebook.com\/MuzeumFabrykiNorblina\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-08-06T17:28:17+00:00\" \/>\n<meta property=\"og:image\" content=\"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/MFN_Featured-image_Mural-Wola-Fabr.jpg\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:width\" content=\"1080\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:height\" content=\"1080\" \/>\n\t<meta property=\"og:image:type\" content=\"image\/jpeg\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:title\" content=\"Mural Wola Fabr\" \/>\n<meta name=\"twitter:description\" content=\"Mural \u201eWola Fabr.\u201d to ho\u0142d dla historii przemys\u0142owej Woli i jej pracownik\u00f3w. Zobacz symbole dawnych zak\u0142ad\u00f3w na mapie dzielnicy.\" \/>\n<meta name=\"twitter:image\" content=\"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/MFN_Featured-image_Mural-Wola-Fabr.jpg\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"20 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\\\/\\\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/?page_id=5318\",\"url\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/?page_id=5318\",\"name\":\"Mural Wola Fabr. | Muzeum Fabryki Norblina\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/#website\"},\"primaryImageOfPage\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/?page_id=5318#primaryimage\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/?page_id=5318#primaryimage\"},\"thumbnailUrl\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/06\\\/MFN_Featured-image_1200x628_Mural-Wola-Fabr.jpg\",\"datePublished\":\"2025-06-28T06:44:23+00:00\",\"dateModified\":\"2025-08-06T17:28:17+00:00\",\"description\":\"Mural \u201eWola Fabr.\u201d to ho\u0142d dla historii przemys\u0142owej Woli i jej pracownik\u00f3w. Zobacz symbole dawnych zak\u0142ad\u00f3w na mapie dzielnicy.\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/?page_id=5318#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/?page_id=5318\"]}]},{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/?page_id=5318#primaryimage\",\"url\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/06\\\/MFN_Featured-image_1200x628_Mural-Wola-Fabr.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2025\\\/06\\\/MFN_Featured-image_1200x628_Mural-Wola-Fabr.jpg\",\"width\":1200,\"height\":628,\"caption\":\"Mural Wola Fabr. w Fabryce Norblina\"},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/?page_id=5318#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Mural Wola Fabr.\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/#website\",\"url\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/\",\"name\":\"Muzeum Fabryki Norblina\",\"description\":\"Fabryka Norblina\",\"publisher\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/#organization\"},\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"},{\"@type\":\"Organization\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/#organization\",\"name\":\"Muzeum Fabryki Norblina\",\"url\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/\",\"logo\":{\"@type\":\"ImageObject\",\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\",\"url\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/11\\\/MFN_Featured-image_1200x675.jpg\",\"contentUrl\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/wp-content\\\/uploads\\\/2023\\\/11\\\/MFN_Featured-image_1200x675.jpg\",\"width\":1200,\"height\":675,\"caption\":\"Muzeum Fabryki Norblina\"},\"image\":{\"@id\":\"https:\\\/\\\/muzeumfabrykinorblina.pl\\\/#\\\/schema\\\/logo\\\/image\\\/\"},\"sameAs\":[\"https:\\\/\\\/www.facebook.com\\\/MuzeumFabrykiNorblina\",\"https:\\\/\\\/www.instagram.com\\\/muzeumfabrykinorblina\\\/\"]}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Mural Wola Fabr. | Muzeum Fabryki Norblina","description":"Mural \u201eWola Fabr.\u201d to ho\u0142d dla historii przemys\u0142owej Woli i jej pracownik\u00f3w. Zobacz symbole dawnych zak\u0142ad\u00f3w na mapie dzielnicy.","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Mural Wola Fabr","og_description":"Mural \u201eWola Fabr.\u201d to ho\u0142d dla historii przemys\u0142owej Woli i jej pracownik\u00f3w. Zobacz symbole dawnych zak\u0142ad\u00f3w na mapie dzielnicy.","og_url":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318","og_site_name":"Muzeum Fabryki Norblina","article_publisher":"https:\/\/www.facebook.com\/MuzeumFabrykiNorblina","article_modified_time":"2025-08-06T17:28:17+00:00","og_image":[{"width":1080,"height":1080,"url":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/MFN_Featured-image_Mural-Wola-Fabr.jpg","type":"image\/jpeg"}],"twitter_card":"summary_large_image","twitter_title":"Mural Wola Fabr","twitter_description":"Mural \u201eWola Fabr.\u201d to ho\u0142d dla historii przemys\u0142owej Woli i jej pracownik\u00f3w. Zobacz symbole dawnych zak\u0142ad\u00f3w na mapie dzielnicy.","twitter_image":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/MFN_Featured-image_Mural-Wola-Fabr.jpg","twitter_misc":{"Szacowany czas czytania":"20 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318","url":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318","name":"Mural Wola Fabr. | Muzeum Fabryki Norblina","isPartOf":{"@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/#website"},"primaryImageOfPage":{"@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318#primaryimage"},"image":{"@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318#primaryimage"},"thumbnailUrl":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/MFN_Featured-image_1200x628_Mural-Wola-Fabr.jpg","datePublished":"2025-06-28T06:44:23+00:00","dateModified":"2025-08-06T17:28:17+00:00","description":"Mural \u201eWola Fabr.\u201d to ho\u0142d dla historii przemys\u0142owej Woli i jej pracownik\u00f3w. Zobacz symbole dawnych zak\u0142ad\u00f3w na mapie dzielnicy.","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318"]}]},{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318#primaryimage","url":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/MFN_Featured-image_1200x628_Mural-Wola-Fabr.jpg","contentUrl":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/MFN_Featured-image_1200x628_Mural-Wola-Fabr.jpg","width":1200,"height":628,"caption":"Mural Wola Fabr. w Fabryce Norblina"},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?page_id=5318#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Mural Wola Fabr."}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/#website","url":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/","name":"Muzeum Fabryki Norblina","description":"Fabryka Norblina","publisher":{"@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/#organization"},"potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"},{"@type":"Organization","@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/#organization","name":"Muzeum Fabryki Norblina","url":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/","logo":{"@type":"ImageObject","inLanguage":"pl-PL","@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/#\/schema\/logo\/image\/","url":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/MFN_Featured-image_1200x675.jpg","contentUrl":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2023\/11\/MFN_Featured-image_1200x675.jpg","width":1200,"height":675,"caption":"Muzeum Fabryki Norblina"},"image":{"@id":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/#\/schema\/logo\/image\/"},"sameAs":["https:\/\/www.facebook.com\/MuzeumFabrykiNorblina","https:\/\/www.instagram.com\/muzeumfabrykinorblina\/"]}]}},"lang":"pl","translations":{"pl":5318,"en":5440},"builder_content":"<img src=\"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/Warszawa-Wola_Okno-Na-Warszawe_MFN_Logo.svg\" width=\"280\" title=\"Warszawa Wola, Okno na Warszaw\u0119\u00a0i Muzeum Fabryki Norblina - logotypy\" alt=\"Warszawa Wola, Okno na Warszaw\u0119\u00a0i Muzeum Fabryki Norblina - logotypy\">\n<h1>Wola Fabr.<\/h1>\n<p>Mural po\u015bwi\u0119cony pracownikom wolskich zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych na przestrzeni dziej\u00f3w.<\/p>\n<img src=\"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/MFN_Mural_Wola-Fabr.svg\" title=\"Mural Wola Fabr. w Fabryce Norblina\" alt=\"Mural Wola Fabr. w Fabryce Norblina\">\n<img src=\"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_001.jpg\" title=\"MFN_Mural_001\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_001.jpg 1080w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_001-300x300.jpg 300w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_001-1024x1024.jpg 1024w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_001-150x150.jpg 150w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_001-768x768.jpg 768w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_001-600x600.jpg 600w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_001-100x100.jpg 100w\" sizes=\"(max-width: 1080px) 100vw, 1080px\" \/>\n<p>fot. Jaros\u0142aw Zuzga<\/p>\n<h2>Koncepcja<\/h2>\n<p><strong>Mural \u201eWola Fabr.\u201d po\u015bwi\u0119cony jest wolskiemu przemys\u0142owi, a szczeg\u00f3lnie pracownikom wolskich zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, na przestrzeni dziej\u00f3w.<\/strong><\/p> <p>Przedstawia znaki firmowe, logotypy oraz sygnety wybranych wolskich fabryk i\u00a0zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych naniesione na kontur dzisiejszej dzielnicy. Umiejscowienie znak\u00f3w nie odzwierciedla ich rzeczywistego po\u0142o\u017cenia w terenie, cz\u0119\u015b\u0107 zak\u0142ad\u00f3w mie\u015bci\u0142a si\u0119 poza wsp\u00f3\u0142czesnymi granicami Woli. Nazwa \u201eWola Fabr.\u201d nawi\u0105zuje do kolejowych oznacze\u0144 stacji i dworc\u00f3w mieszcz\u0105cych si\u0119 w dzielnicach fabrycznych. Pomys\u0142odawc\u0105 i projektantem muralu jest Jaros\u0142aw Zuzga, autor ksi\u0105\u017cki \u201eWola. Ludzie i historie\u201d (2013), redaktor portalu Okno na Warszaw\u0119, mi\u0142o\u015bnik Warszawy, fotograf, urodzony i wychowany na Woli, z zawodu projektant graficzny.<\/p>\n<p><strong>Mural \u201eWola Fabr.\u201d po\u015bwi\u0119cony jest wolskiemu przemys\u0142owi, a szczeg\u00f3lnie pracownikom wolskich zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, na przestrzeni dziej\u00f3w.<\/strong><\/p> <p>Przedstawia znaki firmowe, logotypy oraz sygnety wybranych wolskich fabryk i zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych naniesione na kontur dzisiejszej dzielnicy. Umiejscowienie znak\u00f3w nie odzwierciedla ich rzeczywistego po\u0142o\u017cenia w terenie, cz\u0119\u015b\u0107 zak\u0142ad\u00f3w mie\u015bci\u0142a si\u0119 poza wsp\u00f3\u0142czesnymi granicami Woli. Nazwa \u201eWola Fabr.\u201d nawi\u0105zuje do kolejowych oznacze\u0144 stacji i dworc\u00f3w mieszcz\u0105cych si\u0119 w dzielnicach fabrycznych.<\/p>\n<p>Pomys\u0142odawc\u0105 i projektantem muralu jest Jaros\u0142aw Zuzga, autor ksi\u0105\u017cki \u201eWola. Ludzie i historie\u201d (2013), redaktor portalu Okno na Warszaw\u0119, mi\u0142o\u015bnik Warszawy, fotograf, urodzony i wychowany na Woli, z zawodu projektant graficzny.<\/p>\n<h2>Rys historyczny<\/h2>\n<p>W 1845 r. powstaje pierwszy odcinek Kolei Warszawsko\u2010Wieden\u0301skiej, linii maj\u0105cej docelowo po\u0142\u0105czy\u0107 Warszaw\u0119 z zaborem pruskim. Jej kra\u0144cowe stacje roz\u0142adunkowe lokalizowane s\u0105 na zach\u00f3d od miasta, za lini\u0105 dawnych okop\u00f3w Lubomirskiego. Rozleg\u0142e, s\u0142abo zagospodarowane tereny, pozwalaj\u0105 na budow\u0119 zaplecza kolejowego, a w konsekwencji \u2013 na powstanie wok\u00f3\u0142 wielu magazyn\u00f3w, warsztat\u00f3w i fabryk.<\/p> <p>Na tereny te sprowadzaj\u0105 si\u0119 Ulrychowie i zak\u0142adaj\u0105 gospodarstwo ogrodnicze. Powstaje browar \u201eHaberbusch i Schiele\u201d, kt\u00f3ry stanie si\u0119 najwi\u0119kszym producentem piwa w zaborze rosyjskim. Buduje si\u0119 Gazownia Warszawska. Wielk\u0105 fabryk\u0119 stawia sp\u00f3\u0142ka \u201eLilpop, Rau i Loewenstein\u201d, rozwijaj\u0105 si\u0119 zak\u0142ady Norblin, Bracia Buch i T. Werner. Inwestorami s\u0105 g\u0142\u00f3wnie przedsi\u0119biorcy pochodzenia zagranicznego, Niemcy, Holendrzy, Francuzi, Szkoci. Ich rodziny szybko si\u0119 polonizuj\u0105.<\/p> <p>Dynamiczny rozw\u00f3j przemys\u0142u wyhamowuje w zwi\u0105zku z wybuchem I Wojny \u015awiatowej. Uciekaj\u0105cy przed Niemcami Rosjanie wywo\u017c\u0105 cz\u0119\u015b\u0107 wyposa\u017cenia fabryk, a nawet ich za\u0142ogi. Cz\u0119sto te\u017c niszcz\u0105 to, co pozosta\u0142o.<\/p> <p>W 1916 roku wsie Wola, Czyste i Ko\u0142o zostaj\u0105 w\u0142\u0105czone do obszaru Warszawy, tworz\u0105c pe\u0142noprawn\u0105 miejsk\u0105 dzielnic\u0119. Rozbudowuje si\u0119 zaplecze kolejowe i w konsekwencji wolski przemys\u0142 nabiera rozp\u0119du. Fabryki potrzebuj\u0105 si\u0142y roboczej, wi\u0119c w dzielnicy przybywa mieszka\u0144c\u00f3w \u2013 robotnik\u00f3w. W \u201eLilpopie\u201d produkowane s\u0105 wagony kolejowe, tramwaje, turbiny wodne, samochody osobowe, ci\u0119\u017car\u00f3wki i autobusy. \u201eFranaszek\u201d przy Wolskiej wytwarza klisze i papiery fotograficzne. \u201ePolskie Zak\u0142ady Philips\u201d zaczynaj\u0105 od \u017car\u00f3wek, a wkr\u00f3tce rozrastaj\u0105 si\u0119 do producenta urz\u0105dze\u0144 elektrycznych, w tym radioodbiornik\u00f3w. \u201eDobrolin\u201d za swoje pasty do but\u00f3w otrzymuje nagrod\u0119 Grand Prix na Mi\u0119dzynarodowej Wystawie Przemys\u0142u w Pary\u017cu. \u201eUrsus\u201d przy Skierniewickiej opracowuje prototyp pierwszego polskiego ci\u0105gnika. Przy Dworskiej rusza \u201ePa\u0144stwowa Fabryka Karabin\u00f3w\u201d. Do wybuchu II Wojny \u015awiatowej na Woli dzia\u0142a ponad 800 zak\u0142ad\u00f3w przemys\u0142owych, pracuj\u0105 w nich dziesi\u0105tki tysi\u0119cy robotnik\u00f3w.<\/p> <p>W 1939 roku zaczyna si\u0119 wojna. Niemcy nacieraj\u0105 od zachodu, czyli przez Wol\u0119. W\u0142a\u015bciciel zak\u0142ad\u00f3w \u201eDobrolin\u201d wytacza przeciw nim beczki z \u0142atwopaln\u0105 ciecz\u0105, co na jaki\u015b czas powstrzymuje agresor\u00f3w. Wiele wolskich fabryk p\u0142onie po bombardowaniach.<\/p> <p>Po kapitulacji Warszawy wolski przemys\u0142 przechodzi pod zarz\u0105d niemiecki i od tej pory dzia\u0142a g\u0142\u00f3wnie na potrzeby Wermachtu. W wielu fabrykach i mniejszych zak\u0142adach maj\u0105 miejsce dzia\u0142ania dywersyjne \u2013 wytwarzana jest bro\u0144, fa\u0142szowane dokumenty, kolejarze sabotuj\u0105 transport. W magazynach \u201eUlrycha\u201d gromadzona jest bro\u0144 na potrzeby planowanego powstania, jednak Niemcy przejmuj\u0105 j\u0105 jeszcze przed jego wybuchem.<\/p> <p>W powstaniu niekt\u00f3re hale fabryczne s\u0142u\u017c\u0105 warszawiakom za tymczasowe schronienie. W innych odbywaj\u0105 si\u0119 masowe egzekucje mieszka\u0144c\u00f3w Woli. Niemcy, wiedz\u0105c o zbli\u017caj\u0105cej si\u0119 ze wschodu Armii Czerwonej, niszcz\u0105 wi\u0119kszo\u015b\u0107 fabryk, a ich wyposa\u017cenie w miar\u0119 mo\u017cliwo\u015bci wywo\u017c\u0105 na zach\u00f3d. Za\u0142ogi wolskich fabryk ewakuuj\u0105 si\u0119 na w\u0142asn\u0105 r\u0119k\u0119. Zawarto\u015b\u0107 magazyn\u00f3w browaru \u201eHaberbusch i Schiele\u201d ratuje przed g\u0142odem cywil\u00f3w i walcz\u0105cych powsta\u0144c\u00f3w.<\/p> <p>Rok 1945 przynosi wyzwolenie Warszawy. Miasto jest morzem ruin, szacuje si\u0119, \u017ce 90% zabudowy przemys\u0142owej leg\u0142o w gruzach. Mimo to powracaj\u0105cy do stolicy mieszka\u0144cy pr\u00f3buj\u0105 zacz\u0105\u0107 \u017cycie od nowa, odbudowuj\u0105 domy, w ocala\u0142ych halach pr\u00f3buj\u0105 wznowi\u0107 produkcj\u0119. Wkr\u00f3tce rusza Gazownia Warszawska, na Wschowskiej znowu dzia\u0142a podstacja elektryczna \u201eWola\u201d. Za\u0142oga Norblina zaczyna w ko\u0144cu lat 40. spontaniczn\u0105 odbudow\u0119 fabryki i wznawia produkcj\u0119.<\/p> <p>Nastaje nowa polityczna rzeczywisto\u015b\u0107. Komunistyczna w\u0142adza potrzebuje upa\u0144stwowionego przemys\u0142u. W \u017cycie wchodzi tzw. Dekret Bieruta, umo\u017cliwiaj\u0105cy przej\u0119cie przez miasto dzia\u0142ek pod budow\u0119 fabryk. Powstaj\u0105 one cz\u0119\u015bciowo na gruzach swoich poprzedniczek, jak np. \u201eZak\u0142ady im. R\u00f3\u017cy Luksemburg\u201d w miejscu \u201ePhilipsa\u201d, \u201eFoton\u201d w fabryce Franaszka, \u201eZak\u0142ady Budowy Urz\u0105dze\u0144 Przemys\u0142owych\u201d (potem \u201eWary\u0144ski\u201d) tam, gdzie by\u0142a \u201eWarszawska Sp\u00f3\u0142ka Akcyjna Budowy Parowoz\u00f3w\u201d. Teren po \u201ePa\u0144stwowej Fabryce Karabin\u00f3w\u201d zajmuje \u201eFabryka Wyrob\u00f3w Precyzyjnych\u201d, od 1947 roku nosz\u0105ca imi\u0119 Gen. \u015awierczewskiego. \u201eNorblin\u201d zostaje upa\u0144stwowiony w 1948 roku, a w 1950 roku zmienia nazw\u0119 na \u201eWalcowni\u0119 Metali Warszawa\u201d, \u201eDobrolin\u201d i \u201eUlrych\u201d dzia\u0142aj\u0105 pod swoimi nazwami, ale pod nadzorem pa\u0144stwa. Upa\u0144stwowione zak\u0142ady farmaceutyczne magistra Klawego zmieniaj\u0105 si\u0119 w \u201ePolf\u0119-Warszawa\u201d. Bezpowrotnie znika wielki \u201eLilpop\u201d. Powstaj\u0105 te\u017c nowe du\u017ce fabryki, jak np. \u201eWarszawski Zak\u0142ad Mechaniczny im. Marcelego Nowotki\u201d czy \u201eZak\u0142ady Radiowe im. Marcina Kasprzaka\u201d.<\/p> <p>Lata 60.\/70. XX wieku to z\u0142oty czas wolskiego przemys\u0142u. W zak\u0142adach pracuj\u0105 dziesi\u0105tki tysi\u0119cy os\u00f3b, ca\u0142a Polska zaopatruje si\u0119 w produkowane na Woli sprz\u0119ty elektroniczne, techniczne, budowlane. Magnetofony \u201eKasprzak\u201d podbijaj\u0105 kraj od morza do Tatr. \u201eBrowary Warszawskie\u201d kupuj\u0105 licencj\u0119 na Coca-Col\u0119, kt\u00f3ra w rzeczywisto\u015bci PRL\u2019u z miejsca staje si\u0119 hitem sprzeda\u017cy. \u201eDom S\u0142owa Polskiego\u201d drukuje setki milion\u00f3w egzemplarzy czasopism rocznie. Przy du\u017cych zak\u0142adach pr\u0119\u017cnie dzia\u0142aj\u0105 jednostki kultury, dzieci pracownik\u00f3w je\u017cd\u017c\u0105 na kolonie do o\u015brodk\u00f3w wczasowych, fabryki wsp\u00f3\u0142pracuj\u0105 z wolskimi szko\u0142ami i przedszkolami, organizowane s\u0105 imprezy, koncerty, wystawy artystyczne. W \u201eNowotce\u201d Gustaw Zem\u0142a rze\u017abi s\u0142ynny pomnik \u201ePolegli Niepokonani\u201d. Fabryki dbaj\u0105 o swoich pracownik\u00f3w.<\/p> <p>Niestety, prosperity ko\u0144czy si\u0119 w latach 80. Krajowa gospodarka ci\u0105gnie w d\u00f3\u0142, wielkie wolskie fabryki ograniczaj\u0105 produkcj\u0119 i eksport. Ro\u015bnie inflacja, p\u0142ace malej\u0105, zaczynaj\u0105 si\u0119 strajki robotnicze. Przemys\u0142 si\u0119 decentralizuje, z zak\u0142ad\u00f3w wyodr\u0119bniaj\u0105 si\u0119 r\u00f3\u017cne sp\u00f3\u0142ki, pracownicy odchodz\u0105, cz\u0119sto decyduj\u0105c si\u0119 na w\u0142asn\u0105 dzia\u0142alno\u015b\u0107 gospodarcz\u0105. W wielu fabrycznych halach powstaj\u0105 rozmaite warsztaty, magazyny, hurtownie.<\/p> <p>Upadek komunizmu przynosi kres Woli jako dzielnicy przemys\u0142owej. Wielkie fabryki, z r\u00f3\u017cnych powod\u00f3w, nie potrafi\u0105 by\u0107 konkurencyjne dla otwartego na \u015bwiat rynku. Powoli, lecz konsekwentnie produkcja wygasa. Zamyka si\u0119 \u201e\u015awierczewski\u201d, \u201eKasprzak\u201d, \u201eWary\u0144ski\u201d. W ich miejscu wkr\u00f3tce powstaj\u0105 osiedla mieszkaniowe, galerie handlowe, biurowce. Niekt\u00f3re, jak \u201eNowotko\u201d czy \u201eFoton\u201d stoj\u0105 puste, a dzia\u0142ki po nich \u2013 niezagospodarowane. Inne, jak \u201eBrowary Warszawskie\u201d i \u201eNorblin\u201d przekszta\u0142caj\u0105 si\u0119 w przestrzenie wielofunkcyjne, zachowuj\u0105c i adaptuj\u0105c poprzemys\u0142ow\u0105 zabudow\u0119. Wkr\u00f3tce na Woli pozostaje ju\u017c tylko jedna du\u017ca dzia\u0142aj\u0105ca fabryka \u2013 \u201ePolfa-Warszawa\u201d przy Karolkowej, ta jednak ostatecznie r\u00f3wnie\u017c ko\u0144czy dzia\u0142alno\u015b\u0107 w 2023 roku, staj\u0105c si\u0119 symbolem ko\u0144ca Woli jako dzielnicy przemys\u0142owej.<\/p>\n<h2>Wola dzi\u015b?<\/h2>\n<p>Dzi\u015b Wola staje si\u0119 dzielnic\u0105 biurowo-mieszkaniow\u0105 i rozwija si\u0119 dynamicznie, m.in. dzi\u0119ki drugiej linii metra. Nowi mieszka\u0144cy cz\u0119sto nie zdaj\u0105 sobie sprawy z poprzemys\u0142owego charakteru dzielnicy, pomimo istnienia takich miejsc, jak Fabryka Norblina czy Browary Warszawskie. Nadal te\u017c na Woli mieszka mn\u00f3stwo by\u0142ych pracownik\u00f3w wolskiego przemys\u0142u, kt\u00f3rych wk\u0142ad w histori\u0119 tego miejsca jest nieoceniony. Im w\u0142a\u015bnie chcia\u0142bym zadedykowa\u0107 mural \u201eWola Fabr.\u201d, i mam nadziej\u0119, \u017ce dla jednych i drugich stanie si\u0119\u00a0on cennym elementem wizerunku dzisiejszej Woli i powodem do dumy z jej bogatej historii.<\/p>\n<img src=\"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_002.jpg\" title=\"MFN_Mural_002\" alt=\"\" srcset=\"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_002.jpg 1080w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_002-300x300.jpg 300w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_002-1024x1024.jpg 1024w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_002-150x150.jpg 150w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_002-768x768.jpg 768w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_002-600x600.jpg 600w, https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/07\/MFN_Mural_002-100x100.jpg 100w\" sizes=\"(max-width: 1080px) 100vw, 1080px\" \/>\n<p>fot. Jaros\u0142aw Zuzga<\/p>\n<h2>Podzi\u0119kowania<\/h2>\n<p>Dzi\u0119kuj\u0119 zespo\u0142owi Muzeum Fabryki Norblina za przyj\u0119cie muralu pod sw\u00f3j dach i pomoc we wszelkiej organizacji.<\/p> <p>Firmie Ideamo za fantastyczn\u0105 realizacj\u0119 muralu na \u015bcianie przy ul. \u017belaznej.<\/p> <p>Marcie Domagale, Januszowi Dziano i Paw\u0142owi Starewiczowi za warto\u015bciowe rozmowy o wolskiej historii.<\/p> <p>Micha\u0142owi Krasuckiemu za napisanie ksi\u0105\u017cki \u201eWarszawskie dziedzictwo postindustrialne\u201d, do kt\u00f3rej ci\u0105gle wracam.<\/p> <p>Joannie Rutkowskiej z wolskiego ratusza za wszelkie wsparcie.<\/p> <p>\u017bonie i c\u00f3rce \u2013 za wszystko.<\/p>\n<p><strong>Jaros\u0142aw Zuzga<\/strong>, Warszawa 2025 r.<\/p>\n[modula id=\"5373\"]\n<p>fot. ze zbior\u00f3w rodziny Werner\u00f3w i eastnews.pl<\/p>\n<p>Dzisiejsza warszawska Wola to ju\u017c nie dzielnica przemys\u0142owa, lecz nowoczesna przestrze\u0144 wielofunkcyjna. Nie jest te\u017c, jak dawniej, dzielnic\u0105 obrze\u017cn\u0105 \u2013 dzi\u015b wraz ze \u015ar\u00f3dmie\u015bciem, Ochot\u0105, \u017boliborzem i Mokotowem tworzy lewobrze\u017cne centrum Warszawy. Coraz mniej jednak wida\u0107 tu \u015blady dawnej fabryczno\u015bci. Znikn\u0119\u0142y wi\u0119ksze i mniejsze zak\u0142ady przemys\u0142owe \u2013 spo\u015br\u00f3d nich przetrwa\u0142y w\u0142a\u015bciwie tylko Fabryka Norblina i Gazownia Warszawska. Tu i \u00f3wdzie napotka\u0107 mo\u017cna jeszcze architektoniczne \"osta\u0144ce\", jak cho\u0107by Browary Warszawskie przy ul. Grzybowskiej \u2013 niemal symboliczne \u015blady przemys\u0142owej przesz\u0142o\u015bci tej cz\u0119\u015bci miasta.<\/p> <p>Pami\u0119\u0107 o robotniczej i przemys\u0142owej Woli wci\u0105\u017c jest jednak \u017cywa \u2013 piel\u0119gnuj\u0105 j\u0105 m.in. Muzeum Gazowni Warszawskiej, Muzeum Woli (oddzia\u0142 Muzeum Warszawy), a tak\u017ce nasze w\u0142asne Muzeum Fabryki Norblina. Co wi\u0119cej, nawet gmach Muzeum Powstania Warszawskiego to dawny obiekt przemys\u0142owy \u2013 elektrownia tramwajowa i p\u00f3\u017aniejsza ciep\u0142ownia, w kt\u00f3rej do dzi\u015b zachowa\u0142 si\u0119 jeden z siedmiu oryginalnych kot\u0142\u00f3w parowych.<\/p> <p>W sercu tej przemys\u0142owej historii znajduj\u0105 si\u0119 ludzie \u2013 pracownicy dawnych zak\u0142ad\u00f3w, bez kt\u00f3rych nie by\u0142oby ani post\u0119pu, ani transformacji.<\/p> <p>W Fabryce Norblina zatrudniano w szczytowych latach przedwojennych nawet 2000 os\u00f3b. Pocz\u0105tkowo byli to g\u0142\u00f3wnie wykwalifikowani robotnicy metalowcy \u2013 elita warszawskiego proletariatu. Z biegiem lat do zespo\u0142u do\u0142\u0105czali terminatorzy, rzemie\u015blnicy, robotnicy sezonowi, a tak\u017ce kobiety wykonuj\u0105ce prace monta\u017cowe i pakuj\u0105ce.<\/p> <p>Fabryka zatrudnia\u0142a m.in. rytownik\u00f3w, cyzeler\u00f3w, br\u0105zownik\u00f3w, tokarzy, walcownik\u00f3w, giser\u00f3w czy szlifierzy. Dzia\u0142a\u0142y dzia\u0142y produkcji rur, drut\u00f3w, galwanizacji i wielu innych specjalizacji. Dla pracownik\u00f3w dost\u0119pne by\u0142y udogodnienia spo\u0142eczne \u2013 przyfabryczna ochronka, ambulatorium, biblioteka, fundusze oszcz\u0119dno\u015bciowe czy mo\u017cliwo\u015b\u0107 zakupu produkt\u00f3w zak\u0142adowych po preferencyjnych cenach.<\/p> <p>To by\u0142a nie tylko praca, ale r\u00f3wnie\u017c szansa na awans spo\u0142eczny \u2013 wielu zatrudnionych wywodzi\u0142o si\u0119 z rodzin ch\u0142opskich, rzemie\u015blniczych czy zubo\u017ca\u0142ej szlachty. Fabryka Norblina by\u0142a dla nich miejscem nauki zawodu, stabilizacji i zawodowego rozwoju.<\/p> <p>Dzi\u015b, w nowoczesnej ods\u0142onie Fabryki, historia ludzi i przemys\u0142u wci\u0105\u017c jest obecna \u2013 w murach, eksponatach i opowie\u015bciach, kt\u00f3re przypominaj\u0105, \u017ce ka\u017cda wielka zmiana zaczyna si\u0119 od codziennej pracy wielu r\u0105k.<\/p>\n<img src=\"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/wp-content\/uploads\/2025\/06\/MFN_Podpis_Artur-Setniewski.svg\" width=\"250\" title=\"Artur Setniewski - Dyrektor Muzeum Fabryki Norblina\" alt=\"Artur Setniewski - Dyrektor Muzeum Fabryki Norblina\">\n<p><strong>Artur Setniewski<\/strong>, Dyrektor Muzeum Fabryki Norblina<\/p>\n[embed]https:\/\/www.youtube.com\/watch?v=1-FU-7pHrfI[\/embed]\n<h3>\u015apiewaj\u0105cy hutnik<\/h3>\n<p>Poznaj histori\u0119 miejsca opowiedzian\u0105 g\u0142osem cz\u0142owieka, kt\u00f3ry przez lata wsp\u00f3\u0142tworzy\u0142 jego codzienno\u015b\u0107. Stefan Wieli\u0144ski \u2013 dawny hutnik Walcowni Metali \u201eWarszawa\u201d \u2013 w osobistych, wzruszaj\u0105cych wspomnieniach przywo\u0142uje czasy ci\u0119\u017ckiej pracy w fabryce, ludzi, z kt\u00f3rymi dzieli\u0142 ten czas oraz niepowtarzaln\u0105 atmosfer\u0119 zak\u0142adu. Sam okre\u015bla lata sp\u0119dzone przy \u017belaznej 51\/53 jako \u201enajpi\u0119kniejsze w \u017cyciu\u201d.<\/p> <p>Unikalne nagranie to fragment \u017cywej historii Fabryki Norblina, zamkni\u0119tej w g\u0142osie jej dawnego pracownika.<\/p>","pll_sync_post":{},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/5318","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages"}],"about":[{"href":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/page"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/1"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=5318"}],"version-history":[{"count":0,"href":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/pages\/5318\/revisions"}],"wp:featuredmedia":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/media\/5397"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/muzeumfabrykinorblina.pl\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=5318"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}